COVID-19: Doğrular, yanlışlar, yapılması gerekenler...

Dünyayla birlikte ülkemizi de etkisi altına alan Koronavirüs (COVID-19) salgını hakkında bilgi kirliliği had safhada devam ederken, hastalıkla ilgili özellikle sosyal medya üzerinden hızla yayılan yanlış haberler ve kulaktan dolma bilgiler halk sağlığı açısından tehlikeli boyutlara ulaşıyor. Bu virüs nedir, evreleri nelerdir, tedavi ve korunma yöntemleri nelerdir gibi merak edilen ana başlıkları Kuzeyinsesi okurları için Dr. Batuhan Batı değerlendirdi. Batı, uluslararası kabul görmüş literatür ve tıbbi yayınlardan derlediği bilgilere dayalı görüşlerini şu şekilde aktardı: “Covid19’da 4 evre var. Ve hepsinde yapılacaklar farklı... Evre 0: Virüs var ancak hasta semptomsuz. Bu grupta sadece bulaştırıcılığın engellenmesi yeterli. Bu nedenle bu grupta izolasyon çok önemli. Evre 1: Basit ÜSYE semptomları olanlar. Bunlarda test pozitif ise izolasyona ek, Hidroksiklorokin+Azitromisin 5 gün. Evre 2: Pnömoni safhası.  Bunlar hastanede yakın takip edilmeli. Eğer hastalık 7 gün içinde progrese olmuyorsa, büyük ihtimalle iyileşecektir. Bu grupta SPO2’daki günlük takip önemli. Eğer oksijen tedavisine rağmen solunum sayısı gittikçe artıyorsa ki bu genellikle ilk 3-5 gün içinde oluyor; Favipiravir+/- ilave olarak parenteral/sc antikoagülan tedavi ekleniyor ancak bazen buna rağmen yoğun bakım gerekebiliyor. Evre3: ARDS safhası. Bu olgularda destek tedavisi ve uygulanan tedavilerle ateş düşmüyor; Crp, Ferritin yükseliyor yani sitokin fırtınası şiddetleniyor ve mortalite riski gittikçe yükseliyor ise henüz klinik çalışma olmamakla birlikte sitokin fırtınasını engelleme potansiyeli olan ilaçlar ve tedaviler deneniyor... Burada da Toculizumab (Actemra), Anakinra yardımı ile IL ve Jak inhibisyonu sağlanmaya çalışılıyor... Kesin olan bir şey varsa o da bu hastalığın bilinenlerinin henüz çok çok az olduğu!!!  Bu da bilgi ve deneyim paylaşımını son derece önemli kılıyor... Şu ana kadar görünen o ki toplumların %80-85’i evre 0 veya 1 de bu hastalığı geçiriyorlar. Sadece %15-20’si pnömoni oluyor ve bunların da %5 kadarında yoğun bakım gerekiyor... Artık kanıta dayalı tıbbın, yayın değil de whatsapp mesajlarıyla yayılması üzücü ama ne yaparsınız; yeteri kadar bilimsel araştırma/çalışma yapılması için zamana sahip olamayınca kervan yolda düzülüyor. Herkes yaşadıkları ve yaptıkları üzerinden deneme/yanılmalarını, tabiri caizse el yordamını paylaşıyor.. Covid19’un patogenezi ile ilgili bir yayını da paylaşıyorum umarım çok kafa ütüleyici olmaz ama sorularınızın yanıtı gibi... - Neden Ferritin düzeyi yüksek? ⁃ Neden enfeksiyon şiddeti ile orantılı olmayan bir D-Dimer yüksekliği var? ⁃ Neden hastalarda ARDS yüksek PEEP ve FiO2’ye yanıt vermiyor? ⁃ Neden tüm akciğer CT kırılmış cam göruntüsü ve bu bulguların büyüklüğü ile orantılı olmayan hız ve yoğunlukta hipoksemi gelişiyor? ⁃ Neden Covid19 için erken Çin protokolü yüksek doz steroid tavsiye ederken WHO bu protokole karşı çıktı? ⁃ Neden vücudun Covid19 enfeksiyonuna bağışıklık yanıtı diğer virüslere karşı olan lenfositoz( Sitotoksik T hücreleri ve Natural Killer Hücreler) şeklinde olmayıp fagositoz ( monositoz) seklinde gelişiyor? ⁃ Neden Covid19 içinde çekirdek ve DNA olmayan olgun kırmızı kan hücrelerine saldırıyor? ⁃ Neden kritik durumda olan hastalar antikoagulasyona, Hidroksiklorokin ve yeni antiviral olan Favipiravir’e yanıt veriyor? Aşağıdaki moleküler patogenez bu sorulara yanıt olabilecek yegane açıklama şimdilik; Covid19 belki de tipik veya atipik zatürre veya ARDS yaratmıyor ve belki de yanlış hastalığa odaklanıyoruz! SARS- COV2 nin anahtar moleküler basamağı Hemoglobin’in 1-Beta zincirine saldırarak porfirinleri avlayıp, demir molekülünü ayırarak, bu demiri dolaşıma sürüklemesi olabilir mi? Böylece de Hb oksijen ile bağlanma kapasitesini kaybedince oksijen önemli organlara ulaşamıyor ve rezistan hipoksi ile birlikte multi- organ iflası görüyoruz. Dahası, serbest kalan demir dolaşıma salınarak akciğerlere yoğun oksidatif hasar veriyor. Serbest demir hasarı aynı zamanda akciğer makrofajlarının enflamasyonuna  neden olup karakteristik tomografi bulgularına yol açıyor. Vücudun Hemoglobin üretim hızını  artırıp bu durumu kompanse etmeye çalışması hastalardaki Hb yüksekliğini açıklar. Bu demir yükü ile başa çıkmaya çalışan diğer mekanizmalar Ferritin ( depo demiri ) üretiminin yükselmesi de hastaların yüksek Ferritin değerlerini açıklar. Monositoz nedeni de vücudun Demir moleküllerini çevreleyip yok etmeye çalışan makrofaj üretme çabasıdır. Lenfopeni  nedeni de beyaz kan hücrelerinin monosit oluşturma yönünde farklılaşma eğilimidir. Bu da Ferritin’i kötu prognoz işareti olarak belirleyebilir ( Fazla Demir  oksijen taşıma yeteneğini kaybetmiş olan Hb anlamına gelir.) Aynı zamanda bu demir yükü ve artan Hemoglobin üretimi kan yoğunluğunu ve tekrarlayan makro ve mikro pıhtı riskini artıracağı için sporadik  hastalarda yüksek D-Dimer düzeyleri, hızla  kötüleşme ve ölüm süreci açıklanabilir. DIC ( yaygın tromboz gelşimi) ARDS hastalarının otopsilerinde gözlenmiştir. ( Bu gerçek ARDS değildir) Bu teori bazı hastaları neden hızla kaybettiğimizi ve yapay solunumun ve ARDS yapay solunum protokollarının bu hastalarda neden yarar sağlamadığını açıklayabilir. Hatta bu tedaviler sonuçsuz olup akciğerlere zararlı bile olabilir. Diğer yandan bu bazı hastaların terapotik anti- koagulasyon  ile neden hızla iyileştiğini de izah eder. Anti- Malaria ilacı olan Chloraquıne Hemoglobin’in sıtma paraziti tarafından işgal edilmesini engelleyerek etki eder. Bu durumda da Hemoglobinin virüs tarafından işgaline engel olmaktadır. Chloraquine Fosfatdaki kimyasal bileşikler porphyin ile yarışarak viral proteine bağlanır ve bu şekilde viral  proteinin  hem’e veya porfirine bağlanmasına engel olur. Favipiravir de özel tedavi edici etkileri olan en yeni Coronavirus ilacıdır. Bu ilaçda en onemli bağlayıcı molekül 1RP (6 - fluoro-3-oxo-4-(5-o-phosphono-beta-D-rıbofuranosyl)-3,4-dıhydropyrazine -2-carboxamide) Favipiravir  ile E2 Glikoproteinine ve Nucleokapside bağlanamaz ve bağlanma enerjisi virus zarfı proteini, ORF7a ve ORF7 B ye yönelir porfirin yerine. Zarf proteininin ve Favipiravir’ in bağlanma enerjisi porfirinlerin 2700 mislidir. Zarf proteininin esas işlevi virusün konak hücrelere girmesine yardım etmektir ve Favipiravir virüsün insan hücrelerini enfekte etmesine engel olabilir.   Tavsiyeler: Favipiravir, Hydroxychloraquine ve erken tam anti-koagulasyon tedavisi olabilecek en erken şekilde COVID tedavi protokoluna alınmalıdır. Hele ki DSÖ’nün Covid’le ilgili olarak önümüzdeki 1-2 yıl içinde dünya nüfusunun % 60’ına bulaşması ve bulaşanların % 70’inden daha fazlasında da semptomsuz geçeceği beklentisi de düşünülürse… Ve son söz; Egosistemimiz var oldukça ve ekosistem üzerindeki tahribatımız devam ettiği sürece, ne kadar güçlü ve akıllı olursak olalım hiçbirimizin, doğanın normalde insanların yaşamalarına izin verdiği sürenin sonuna kadar hayatta kalma güvencesi yoktur.”