FOÇA'NIN KURTULUŞU

Savaştan üç yıl sonra Gazi Mustafa Kemal Paşa yaptığı bir konuşmada “30 Ağustos Savaşı Türk tarihinin en mühim bir dönüm noktasını teşkil eder”1 demiştir. Bu savaşın kazanılması, Türk yurdundan düşmanların atılması ve Cumhuriyet idaresi yolunun açılması manasına gelir. Atatürk’ün bize gösterdiği yollardan birisi “yurtta barış, dünyada barıştır”. Atatürk’e esir olan Yunan başkumandanı yıllar sonra bizim gazetecilerden biriyle yaptığı konuşmada “Bizim Anadolu’da ne işimiz vardı? Şimdi itiraf ediyorum bizim Anadolu savaşında hiçbir çıkarımız yoktu. Yabancı devletlere alet olduk”2. Fakat Yunan politikacıları kendi askerini Anadolu’ya gönderip, önce İzmir’i sonra tüm Batı Anadolu’yu işgal ettirdiler. Kongreler yapıldı, Kuvay-ı Milliye gibi direniş örgütleri kuruldu. Emperyal güçler Yunan askerini Ankara üzerine saldılar. Savaş isteyen kralın askerlerinin Sakarya nehri boylarında kolu, kanadı kırıldı. İç Batı Anadolu yaylasında büyük korunaklar yapan ve ebedi yerleşmek isteyen yabancı askerler yurttan atılmalıydı. Onlar ki toprağımıza, aşımıza, ekmeğimize göz koymuştu. Ayırım yapmadan, erkeklerimize ve kadınlarımıza zarar veriyor, çocuklarımızı da katliama uğratıyordu. Sakarya savaşından sonra bir yıl hazırlık yapıldı. Amaç, yabancı askerleri ve onları destekleyenleri memleketten sonsuza dek kovmaktı. Kütahya yakınlarında Dumlupınar’da 30.08. 1922 tarihinde yabancı askerler Mustafa Kemal’in ordusu tarafından çembere alındı. Çok sayıda düşman askeri ya esir alındı, ya da atalarına kavuştu. Kaçabilenler, İzmir’e doğru giderken kötülüklerden geri kalmıyordu. Köyleri ve kentleri soyuyor ve yakıyordu. Türk Ordusu, düşman askerini takip ederek, 09. Eylül 1922 günü İzmir’e girdi. Hükümet binasına ve Kadife Kaleye ay yıldızlı albayrağımız çekildi. Foça’da yerli Hıristiyan Ortodokslarla Türkler birlikte yaşıyordu. Balkan savaşı öncesi bu iki halk mutluydu. Azınlıklara askerlik kararı çıkınca bir kısmı Atina’ya gitti. Bir kısmı eşkıya oldu. Az sayıda Ortodoks vatandaş Osmanlı Ordusunda gönüllü askerlik yaptı.. Fakat Anadolu işgale uğrayınca yerli Ortodokslar da şımardı. Geçimsizlik yapanlar oldu. Bağımsızlık savaşımızda düşman kovalanırken, sahil kasabalarında Türk Batı Cephesi Kumandanlığınca da insanımız zarar görmesin diye düşmanı takip harekâtı sürdürüldü. Foça’daki Yunan jandarması 9 Eylül günü buharlı bir motora binerek şehrimizi terk etti. I. Orduya bağlı 2.nci Kolordu’dan görevlendirilen iki Alay, Eskifoça ve Yenifoça kıyı gözetlemesine verildi. Kolordu Karargâhı Menemen’de idi. 3 11 yıl cephelerde savaşan, üç ay esirlikten sonra Sakarya Savaşı sonlarında memleketine dönen, Foçalı Hacı Veli oğlu Veli, Foça Hükümet Konağı önündeki gönderde Türk Bayrağını ipe bağlayıp göklere yükseltti. Bayrağımızı göklerde gören beş on kişi de oraya geldi. Foça’da oturan Bartınlı Sait’in yanına bir kuzu getirdiler. Sait Efendi arzu üzerine kuzuyu bayrak direği dibinde kurban etti. Kuşluk vakti olmuştu. Menemen’den teğmen Ömer Efendi Kumandasında küçük bir askeri birlik atları ile Foça’ya geldi. Çevreyi gözleyip, güvenliği sağlamaya çalıştılar. Hükümet binası ve etrafını kontrol ettiler. Foça’da bulunan Ortodokslardan varlıklı olanlar önceden birer deniz aracı bulup üç-dört gün önce kaçtı. İki gün içinde garip ve fakir Hıristiyan halk Büyük Deniz mevkiinde toplandı. Menemen’den gelen jandarma tarafından Manisa’ya doğru yola çıkarıldı. 1926 Yılında TBMM’ de şehirlerin kurtuluş günü kutlanmasına karar verildi. İl ve ilçe yöneticilerine konu duyuruldu. Foça’daki Komutanlık, Veli Efendi’ye bildirdi. Bayrağı göndere o çekecekti. 1926 yılı 11 Eylül gününden 1953 yılında ölümüne kadar Türk Bayrağını göndere Veli Efendi çekti. İlk yıl Foça halkına şu konuşmayı da yaptı. Hitabetinde şöyle seslendi. “Aziz Vatandaşlar! Büyük Türk Milleti vatandaşlığına layık vatandaşlara gönderilen bir yerde Foça Kumandalığının gönderdiği ilk kurtuluş günü olan bugün (11 Eylülün yıldönümü) Ne mutlu bize ki daha bir kere kutluyorum. Layıksın muzaffer Gazi Paşa. Selamlıyorum. Yaşasın orada. Yaşasın Türk Milleti.”4 Hacı Veli oğlu Veli Efendi, 1934 yılında “Bayraktar” soyadını aldı.. Mezarı Bağarası Kasabasının içinde bulunan büyük tepenin güneyinde Dirim Ailesinin çiftliğindedir.( Hacı Veli Mağarası) Bağarası’nın ilk Belediye Başkanlarından Ercan Yüksektepe tarafından kasabanın bir mahallesine “Hacı Veli Mahallesi” adı verildi. Baba Hacı Veli Foça’nın ilk Ziraat Bankası reislerindendir. 1978 yılında Foça’ya geldiğimde Kurtuluş Günü konuşmalarını Bağarası kasabasından Muammer Peker yapmaktaydı. Foça Halkının Kurtuluş Günü Kutlu Olsun. Hacı Veli’nin ve Peker’in ruhu şad olsun.

1. 30 Ağustos Hatıraları, Nurer Uğurlu,
2. 30 Ağustos 2021 Emin Çölaşan makalesi, Sözcü Gazetesi,
3. Türkmen Parlak, Yunan Egeden Nasıl gitti, s. 437 // İstiklal Savaşında Kuzey Takip Harekâtı, s.159,
4. Bu konuşma Osmanlıca Belgelerden Cevat Yıldırım tarafından çevrilmiştir. Yazarın ismi konmayan kitabından alınmıştır. Belgenin aslı Veli Bayraktar torunu Aynur Acar tarafından saklanmaktadır.